به روز رسانی: شهریور ماه ۱۴۰۵
توجه مهم: بخش “حرف خودمانی” در پایان همین نوشتار را با دقت بیشتری مطالعه نمایید.
هر چک برگشتی الزاماً قابل شکایت کیفری نیست؛ اما نداشتن امکان شکایت کیفری هم به معنای از بین رفتن طلب شما نیست. شکایت کیفری برای تعقیب صادرکننده چک است و اجرای ثبت و روش‌های قضایی وصول وجه، برای رسیدن به پول چک کاربرد دارند. در این نوشتار، تفاوت این مسیرها و نکات مهم شکایت چک برگشتی را مرور می‌کنیم.
۱-چک بلامحل یعنی چه؟
به زبان ساده، وقتی در حساب بانکی صاحب حساب مبلغ چک موجود نیست، می‌گوییم چک برگشت خورده یا با یک چک بلامحل روبه‌رو هستیم. بااین‌حال، از نظر حقوقی، علت برگشت اهمیت دارد و همه موارد نتیجه یکسانی ندارند.
چک ممکن است به دلایل مختلف پرداخت نشود، از جمله:
- موجودی حساب کافی نباشد.
- امضای روی چک با نمونه امضای بانکی مطابقت نداشته باشد.
- در مندرجات چک اختلاف یا اشکالی وجود داشته باشد.
- دستور عدم پرداخت به بانک داده شده باشد.
بنابراین، فقط به جمله «چک موجودی نداشت» اکتفا نکنید؛ علت ثبت‌شده در گواهی عدم پرداخت را بخوانید. همین علت می‌تواند بر انتخاب مسیر شکایت چک برگشتی یا امکان گرفتن اجراییه اثر بگذارد.
اگر بخشی از مبلغ در حساب موجود باشد، می‌توانید پرداخت همان بخش را بخواهید و برای باقی‌مانده، گواهی عدم پرداخت بگیرید. در این وضعیت، گواهی بانک نسبت به مبلغ پرداخت‌نشده جایگزین اصل چک می‌شود.
دقت کنیم که برگشت‌خوردن چک، به‌تنهایی به معنای اثبات جرم صادرکننده نیست.
۲-هم اکنون وضعیت قانون چک چگونه است؟
برای دسته‌چک‌های جدید مشمول مقررات صیاد، ثبت اطلاعات و مالکیت در سامانه صیاد ضروری است. انتقال این چک‌ها هم باید در سامانه انجام شود و صرف نوشتن نام یا امضا در پشت برگه کافی نیست.
اگر مالکیت چنین چکی در سامانه صیاد ثبت نشده باشد. وضعیت این برگه با یک چک صیادی ثبت‌شده که به علت کمبود موجودی برگشت خورده، متفاوت است.
چک‌های دسته‌چک قدیمی نیز صرفاً به‌دلیل ثبت‌نشدن در صیاد بی‌اعتبار نمی‌شوند. درباره آن‌ها، مقررات مربوط به دسته‌چک قدیمی ملاک عمل خواهد بود.
۳-مراحل شکایت چک برگشتی صیادی
گام نخست: وضعیت چک را بررسی کنید
پیش از هر اقدامی، این اطلاعات را کنار هم بگذارید:
- چک در سامانه صیاد به نام چه کسی ثبت شده است؟
- تاریخ درج‌شده روی چک چیست؟
- چه زمانی چک را دریافت کرده‌اید؟
- چک بابت پرداخت بدهی بوده یا تضمین انجام تعهد؟
- قبلاً چه کسی آن را به بانک ارائه کرده است؟
قرارداد، رسید و پیام‌های مربوط به معامله را هم نگه دارید. این مدارک ممکن است ماهیت چک و تاریخ واقعی صدور را روشن کنند.
گام دوم: گواهی عدم پرداخت از بانک بگیرید و مشخصات، علت برگشت، کد رهگیری و مهر بانک را کنترل کنید.
اگر بخشی از مبلغ پرداخت شده است، مدارک پرداخت جزئی را هم نگه دارید تا مبلغ باقی‌مانده روشن باشد.
گام سوم: امکان شکایت کیفری را بسنجید
شکایت کیفری برای همه چک‌های برگشتی در دسترس نیست. برای مثال، چک تضمینی یا مشروط و نیز چکی که ثابت شود پیش از تاریخ نوشته‌شده صادر شده، ممکن است از مسیر کیفری خارج باشد.
همچنین باید مهلت‌های قانونی رعایت شده باشد. اگر چک را بعد از برگشت از شخص دیگری گرفته‌اید، حق شکایت کیفری شما نیز نیازمند بررسی است.
گام چهارم: مسیر مناسب را انتخاب کنید
بسته به شرایط، می‌توانید شکایت کیفری یا اجرای ثبت یا صدور اجرائیه از طریق دادگاه را انتخاب کنید؛ اما این دو، تنها راه‌های ممکن نیستند.
توجه کنیم که:
- شکایت کیفری منجر به تعقیب صادرکننده بابت صدور چک بلامحل و به شرایط چک و مهلت‌ها بستگی دارد.
- پیگیری چک برگشتی از طریق اجرای اداره ثبت منجر به وصول وجه از مسیر اجرای سند لازم‌الاجرا می‌شود و برای مجازات صادرکننده نیست.
- اجراییه مستقیم از طریق دادگاه منجر به مطالبه با شرایط ویژه قانونی می‌شود.
- دعوای مطالبه وجه که رسیدگی قضایی به طلب و مسئولیت اشخاص است و در پرونده‌ها نیازمند رسیدگی دارد.
گام پنجم: شکواییه و مدارک را برای ثبت آماده کنید.
اگر مسیر کیفری مناسب باشد، شکواییه باید مشخصات طرفین، اطلاعات چک، علت برگشت و درخواست رسیدگی را روشن بیان کند.
گام ششم: محل رسیدگی را درست تشخیص دهید.
اگر شکایت چک برگشتی در شهرستان دیگری ثبت شود، لزوماً همان شهرستان به پرونده رسیدگی نمی‌کند.
از طرف دیگر، خارج‌بودن شهر از محل صدور چک یا افتتاح حساب، همیشه به معنای بی‌صلاحیتی نیست. در رأی وحدت رویه شماره ۶۶۹، مراجعه به شعبه دیگر بانک در سیستم یکپارچه و صدور گواهی عدم پرداخت از آن، در تعیین صلاحیت کیفری مؤثر شناخته شده است.
اگر مرجع قضایی صالح نباشد، موضوع صلاحیت بررسی و پرونده به مرجع صالح ارسال می‌شود؛ این رفت‌وبرگشت می‌تواند پیگیری را طولانی‌تر کند.
۴-مدارک لازم برای طرح شکایت چک برگشتی
الف)اصل چک و تصویر خوانا از آن؛ به استثنای گواهی عدم پرداخت جزئی.
ب)گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری و مهر بانک.
پ)مدارک هویتی دارنده چک
ت)اطلاعات موجود از صادرکننده
د)اطلاعات ثبت و انتقال صیادی
ذ)قرارداد، رسید یا پیام‌های مرتبط برای توضیح علت دریافت چک.
توجه داشته باشیم که همه موارد فهرست بالا در تمام پرونده‌ها الزاما یکسان نیست.
اگر پرداختی دریافت کرده‌اید، مبلغ و تاریخ آن را نیز مستند کنید تا مطالبه شما دقیقاً با مانده بدهی مطابقت داشته باشد.
۵-نمونه متن شکایت چک برگشتی صیادی
دقت شود نمونه زیر فقط برای نشان دادن ساختار کلی است.باید در هر مورد و با شرایط واقعی پرونده تطبیق داده شود.
-موضوع: صدور چک بلامحل به شماره چک… و کد رهگیری…. بانک….
-شاکی: مشخصات دارنده
-طرف شکایت: مشخصات صادرکننده
-شرح کوتاه:
یک فقره چک با شناسه صیادی …، به مبلغ … و تاریخ … از مشتکی عنه دریافت کرده‌ام. در تاریخ … برای وصول آن به بانک مراجعه کردم، اما طبق گواهی عدم پرداخت شماره …، وجه چک به علت … پرداخت نشد.
تقاضای بررسی موضوع و تعقیب کیفری صادرکننده چک را دارم.
پیوست‌ها:
تصویر چک، گواهی عدم پرداخت و مدارک مرتبط.
در شرح ماجرا، واقعیت را کوتاه و دقیق بنویسید. تضمینی‌بودن چک، دریافت بخشی از وجه یا تاریخ واقعی تحویل را پنهان نکنید.
۶-مجازات صدور چک بلامحل
مجازات چک برگشتی برای همه پرونده‌ها یکسان نیست. ابتدا باید مشخص شود صدور چک بلامحل در آن پرونده، شرایط تعقیب کیفری دارد یا خیر.
قانون صدور چک برای موارد قابل مجازات، حبس پیش‌بینی کرده است. با این‌حال، تعیین مجازات نهایی فقط با خواندن متن اولیه قانون ممکن نیست؛ مقررات عمومی کیفری، اصلاحات مؤثر و شرایط پرونده نیز باید بررسی شوند.
درباره جزای نقدی هم نباید گفت هر چک برگشتی به‌طور خودکار جریمه نقدی دارد. اگر بحث جزای نقدی یا مجازات جایگزین حبس مطرح باشد، اعمال آن نیازمند مبنای قانونی و احراز شرایط مربوط است.
دو نکته را به خاطر بسپارید:
- برگشت‌خوردن چک تضمینی یا مشروط، لزوماً باعث مجازات صادرکننده نمی‌شود.
- صدور حکم کیفری به معنای واریز خودکار پول به حساب دارنده نیست؛ وصول طلب باید در مسیر مناسب پیگیری شود.
۷-وصول چک بلامحل از طریق اداره اجرائیات ثبت اسناد و املاک
اجرای ثبت چک یعنی استفاده از قابلیت لازم‌الاجرابودن چک برای مطالبه وجه، بدون اینکه هدف اصلی، مجازات صادرکننده باشد.
به زبان ساده، در شکایت کیفری می‌گویید: «صدور این چک را از نظر ارتکاب جرم بررسی کنید.» در اجرای ثبت می‌گویید: «برای وصول مبلغ این سند، عملیات اجرایی انجام دهید.»
اصل چک و گواهی مربوط، مدارک اصلی این مسیر هستند. همچنین، قانون برای صدور دستور اجرا از ثبت، تصدیق مطابقت امضای چک با نمونه امضای بانکی را شرط دانسته است.
چه زمانی این مسیر را بررسی کنیم؟
اجرای ثبت می‌تواند قابل بررسی باشد اگر:
- هدف اصلی شما دریافت وجه است.
- چک امکان شکایت کیفری ندارد، ولی شرایط اجرای ثبتی را دارد.
- اطلاعاتی از اموال قابل پیگیری بدهکار در اختیار دارید.
بااین‌حال، نباید تصور کنید علیه هر امضاکننده پشت چک می‌توان از ثبت اقدام کرد. مسئولیت ظهرنویس، صادرکننده و صاحب حساب یکسان نیست و مسیر مطالبه از هرکدام باید جداگانه بررسی شود.
اجراییه ثبتی با اجراییه مستقیم دادگاه فرق دارد. روش دوم در ماده ۲۳ قانون صدور چک پیش‌بینی شده و شرایط اختصاصی دارد.
۸-مهلت شکایت چک برگشتی چقدر است؟
برای مهلت شکایت چک باید دو زمان مستقل را در نظر بگیرید:
الف) شش ماه برای مراجعه به بانک: دارنده باید ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک، برای وصول آن به بانک مراجعه کند.
ب)شش ماه برای شکایت کیفری: پس از صدور گواهی عدم پرداخت، باید ظرف شش ماه شکایت کیفری مطرح شود.
از دست‌رفتن هرکدام، حق شکایت کیفری را از بین می‌برد. این مهلت‌ها را با زمان رسیدگی دادگاه یا مدت وصول طلب اشتباه نگیرید.
پایان مهلت کیفری به معنای پاک‌شدن بدهی نیست. امکان استفاده از روش‌های دیگر، با توجه به شرایط چک و اشخاص مسئول بررسی می‌شود.
موضوع مهم دیگر، انتقال چک است. شخصی که چک پس از برگشت به او منتقل شده، اصولاً حق شکایت کیفری ندارد؛ مگر انتقال قهری تصریح شده در قانون باشد. انتقال چک یا واگذاری حقوق آن پس از شکایت نیز می‌تواند تعقیب کیفری را متوقف کند.
پس پیش از انتقال چک برگشتی، اثر آن بر حقوق خود را بررسی کنید. برای مطالبه از ظهرنویس نیز نباید فقط به این دو مهلت شش‌ماهه اکتفا کرد.
۹-سؤالات متداول
شکایت چک برگشتی چقدر طول می‌کشد؟
زمان ثابتی ندارد. کامل‌بودن مدارک، ابلاغ به طرف مقابل، اختلاف درباره ماهیت چک، بررسی صلاحیت و حجم پرونده‌های شعبه مؤثرند. همچنین، پایان رسیدگی کیفری با زمان دریافت پول یکسان نیست؛ شناسایی مال و اجرای وصول ممکن است روند جداگانه‌ای داشته باشد.
اگر شکایت چک برگشتی در شهرستان دیگری مطرح شود چه فرقی دارد؟
باید میان محل ثبت شکواییه و مرجع صالح تفاوت گذاشت. ثبت در شهر دیگر، به‌خودی‌خود صلاحیت ایجاد نمی‌کند. در شکایت کیفری، شعبه صادرکننده گواهی عدم پرداخت و نحوه مراجعه به بانک می‌تواند مؤثر باشد. اگر مرجع صالح نباشد، پرونده برای رسیدگی به مرجع مربوط ارسال می‌شود. قواعد دعوای حقوقی را نباید عیناً به شکایت کیفری تعمیم داد.
اگر چک قدیمی، قبل از سامانه صیاد، برگشت بخورد مشمول چه قانونی است؟
طبق تبصره ماده ۲۱ مکرر، چک دسته‌چک قدیمی تابع قانون زمان ارائه آن دسته‌چک است و بانک برای پرداخت آن الزام جدید ثبت صیادی را اعمال نمی‌کند. بنابراین، قدیمی‌بودن یا ثبت‌نشدن چنین چکی به‌تنهایی مانع پیگیری نیست؛ شرایط کیفری و مهلت‌ها همچنان باید بررسی شوند.
هزینه شکایت چک برگشتی چقدر است؟
به مسیر انتخابی، خدمات موردنیاز، مبلغ مطالبه و استفاده از وکیل بستگی دارد. هزینه ثبت شکایت کیفری را نباید با هزینه دعوای مالی یا عملیات اجرای ثبت یکی دانست.
جمع‌بندی: برای شروع شکایت چک برگشتی، وضعیت صیاد، گواهی عدم پرداخت و مهلت‌ها را کنترل کنید. بعد مشخص کنید هدفتان تعقیب صادرکننده است یا وصول وجه. اگر مهلت شما نزدیک است، بررسی پرونده با وکیل را به تأخیر نیندازید.
حرف خودمانی
۱-در برگه گواهی عدم پرداخت برخی از بانک‌ها، به جای عبارت کد رهگیری از عبارت کد پیگیری استفاده شده است.
۲-سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه (هر دو با هم) روش صدور اجرائیه از طریق دادگاه هست.
۳-اگر چک رو به خاطر فروش مال یا ملکی گرفتین و صادرکننده چک در دادگاه محکوم به پرداخت وجه چک شده و پس از محکومیت، بدهکار دادخواست اعسار برای قسطی پرداخت کردن مبلغ رو داده، یادتان باشد که حتما در دادگاه بگین که این چک در قبال فروش مال یا ملکی بوده و این طور نبوده که مال یا ملک از بین رفته باشه. خوبیش اینه که اگه همین نکته رو بیان کنید، اعسار بدهکار رد میشه.
۴- صفحه اینستاگرامم رو عضو بشین.
این نوشتار جنبه آگاهی رسانی داشت، نه مشاوره حقوقی. برای اقدام با وکیل دعاوی دارای پروانه مشورت نمایید.
